Wat houdt het EU actieplan voor een circulaire economie in?

 

Antwoord in het kort:

Met het actieplan Maak de cirkel rond beoogt de Europese Commissie een transitie van de Europese interne markt naar een circulaire economie te bevorderen. Het actieplan behelst alle onderdelen van een productcyclus, van ontwerp tot hergebruik. Met name de maatregelen betreffende verbruik, afvalbeheer en hergebruik kunnen de praktijk van decentrale overheden raken. De maatregelen zijn een combinatie van wetgevingsvoorstellen die de Europese afvalwetgeving herzien en ondersteuning vanuit de EU voor lokale en regionale initiatieven die de transitie naar een circulaire economie bevorderen.

Wat is een circulaire economie

Het achterliggende idee van een circulaire economie is dat een dergelijk economisch concept kan bijdragen aan het verminderen van schaarste van hulpbronnen en bijdragen aan een schoner milieu doordat producten, materialen en hulpbronnen zo lang mogelijk hun waarde in de economie behouden. Dit kan worden gerealiseerd door productie van afval en verbruik van grondstoffen te beperken en hergebruik te stimuleren.

Maak de cirkel rond

De Commissie heeft in december 2015 het actieplan Maak de cirkel rond aangenomen dat beoogt de overgang naar een circulaire economie te bevorderen. Om deze ambitie te realiseren ziet de Commissie voor de EU een rol weggelegd om het juiste regelgevingskader te ontwikkelen. Het doel van actieplan is om:

  • investeringen in de circulaire economie te bevorderen;
  • een eerlijk speelveld voor marktdeelnemers binnen de circulaire economie te creëren;
  • belemmeringen voor het bereiken van een circulaire economie, veroorzaakt door Europese wetgeving of ontoereikende handhaving, weg te nemen.

Het gehele maatregelenpakket van het actieplan beslaat de diverse stadia van een productcyclus. Dit betekent dat de Europese Commissie maatregelen treft op het gebied van:

  • productontwerp;
  • productieprocessen;
  • verbruik;
  • afvalbeheer;
  • hergebruik;
  • specifieke producten/afvalgroepen zoals schaarse grondstoffen, levensmiddelen en kunststoffen;
  • innovatie en investeringen.

Decentrale overheden kunnen binnen de EU een belangrijke speler zijn in het faciliteren van de transitie naar een circulaire economie omdat zijn vanuit hun diverse takenpakket te maken hebben met bijvoorbeeld verbruik en afvalbeheer. Het Europees maatregelenpakket raakt decentrale overheden dan ook op een aantal gebieden. Hieronder wordt daar nader op ingegaan.

Verbruik

Hergebruik en reparatie

Hergebruik en reparatie van producten kan de levensduur van producten aanzienlijk verlengen, waardoor verspilling wordt vermeden. Hergebruik van producten vraagt arbeidsintensieve voorbereidende werkzaamheden zoals controle en schoonmaak. Het stimuleren van reparatienetwerken en voorbereidende werkzaamheden omtrent hergebruik kunnen daarom ook bijdragen aan het creëren van nieuwe banen. Op lokaal niveau zijn er voorbeelden die hergebruik en reparatie van producten stimuleren zoals kringloopwinkels en repair-cafés. De Commissie erkent de belangrijke rol die lokale overheden al hebben in het stimuleren van deze initiatieven.

Om deze werkzaamheden omtrent hergebruik en reparatie van producten verder te stimuleren, heeft de Commissie een voorstel gedaan voor het aanpassen van de Kaderrichtlijn afvalstoffen. De herziening van de richtlijn beoogt onder andere dat lidstaten in hun nationale afvalwetgeving maatregelen nemen die hergebruik en reparatie van producten meer stimuleren. Wanneer het voorstel wordt aangenomen door het Europees Parlement en de Raad, dan zal in Nederland een aanpassing komen van de Wet milieubeheer en het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP). Deze bepalen in grote mate het gemeentelijk afvalbeleid.

Huishoudelijk afval

De Commissie stelt ook tot doel om de hoeveelheid huishoudelijk afval binnen de EU te verminderen. De Commissie is van mening dat maatregelen om dit doel te bereiken op nationaal en lokaal niveau genomen zouden moeten worden, zodat deze aansluiten op de nationale en lokale praktijk. Voorbeelden van dergelijke initiatieven zijn bewustmakingscampagnes en gedifferentieerde afvaltarieven. De Commissie heeft er daarom voor gekozen om zelf geen maatregelen te nemen, maar nationale en lokale initiatieven op dit gebied te ondersteunen. Bijvoorbeeld het faciliteren van uitwisseling van informatie en best practices.

Tevens stelt de Commissie financiering uit Europese cohesiefondsen beschikbaar voor lokale en (inter)regionale projecten die de circulaire economie bevorderen, waaronder projecten die tot doel hebben om huishoudelijk afval te verminderen.

Groene overheidsopdrachten

Overheidsopdrachten behelzen een aanzienlijk deel van de totale Europese consumptie. De Commissie tracht daarom ook het gebruik van groene overheidsopdrachten te stimuleren. De Commissie zal op EU niveau werken aan vernieuwing en herziening van bestaande opdrachtcriteria zodat extra nadruk wordt gelegd op aspecten die verbruik van grondstoffen kunnen verminderen. Denk hierbij aan criteria betreffende de duurzaamheid en repareerbaarheid van producten die via een aanbesteding worden aangeschaft.
De opgestelde criteria voor groene overheidsopdrachten kunnen op vrijwillige basis worden gebruikt, ook door (decentrale) overheden. Een overzicht van de reeds uitgewerkte EU-criteria voor groene overheidsopdrachten is te vinden op de website van de Europese Commissie. Daarnaast zijn binnen de Nederlandse context deze EU criteria voor bepaalde type opdrachten nader uitgewerkt door PIANOo. Meer informatie is tevens te vinden op de website van Europa decentraal in het dossier duurzaam aanbesteden.

Afvalbeheer

Herziening EU-afvalwetgeving

De wijze waarop afval wordt verzameld en beheerd, bepaalt voor een groot deel in welke mate afval wordt gerecycled. Een inefficiënt systeem van afvalverzameling en beheer kan er voor zorgen dat de meeste bruikbare afvalstoffen terechtkomen op stortplaatsen of worden verbrand. De Commissie streeft er naar om op Europees niveau de juiste voorwaarden te creëren die een hoog niveau van hergebruik en terugwinning van grondstoffen uit afval bereiken. Om deze reden heeft de Commissie meerdere wetgevingsvoorstellen gedaan die bestaande EU-afvalwetgeving herzien. Grote veranderingen in de voorgestelde herziening zijn:

  • hogere Europese streefdoelen voor recycling van verpakkingsafval;
  • minimumvoorwaarden voor transparantie en kostenefficiëntie van afvalinzamelings- en sorteringssystemen;
  • vereenvoudiging en harmonisering van definities en de berekening van recycling percentages;
  • geleidelijke beperking van het storten van stedelijk afval.

Wanneer deze voorstellen worden aangenomen door het Europees Parlement en de Raad van Ministers dan zullen onder andere de voorgestelde hogere streefdoelen voor recycling en minimumvereisten voor afvalinzamelings- en sorteringssystemen worden opgenomen in nationale wetgeving. Binnen Nederland gaat het dan om een aanpassing van de Wet milieubeheer en het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP). Dit betekent dat decentrale overheden, met name gemeenten, rekening dienen te houden met deze nieuwe streefdoelen en minimumvereisten in hun afvalbeleid.

Cohesiebeleid

Fondsen uit het cohesiebeleid van de EU zijn in het verleden reeds ingezet om nieuwe infrastructuren voor afvalbeheer mogelijk te maken. De eerder aangehaalde financiering uit Europese cohesiefondsen die de circulaire economie moeten bevorderen zijn ook beschikbaar voor projecten omtrent afvalbeheer. In het huidige financieringsprogramma (2014-2020) wordt daarbij nu wel de voorwaarde gesteld dat investeringen vanuit cohesiefondsen in nieuwe afvalinfrastructuur moeten bijdragen aan nationale streefdoelen voor recycling en afvalvermindering. Voor decentrale overheden betekent dit dat bij financiering vanuit Europees cohesiebeleid voor nieuwe lokale afvalinfrastructuur rekening moet worden gehouden dat deze afvalinfrastructuur bijdraagt aan de Nederlandse streefdoelen voor recycling en afval.

Afvalstoffen worden hulpbronnen

Afval kan dikwijls nuttige stoffen bevatten die hergebruikt kunnen worden in de vorm van nieuwe grondstoffen. Deze nieuwe, zogenaamde secundaire grondstoffen kunnen opnieuw gebruikt en verhandeld worden. In de praktijkvraag Hergebruik afval. Wanneer is afval niet langer afval? is het bestaande Europese kader op het gebied van hergebruik en afvalbeheer reeds toegelicht. De praktijk laat zien dat het gebruik van secundaire grondstoffen wordt belemmerd door onzekerheid over de kwaliteit en het ontbreken van EU brede normen voor een groot aantal secundaire grondstoffen. Hierdoor maken secundaire grondstoffen maar een klein deel uit van alle gebruikte grondstoffen in de EU. In de praktijk van waterschappen in Nederland blijkt bijvoorbeeld dat het lastig is om de secundaire grondstof struviet, geëxtraheerd uit afvalwater, te verkopen als meststof binnen de Europese interne markt. Dit knelpunt is reeds nader uitgewerkt in de publicatie BRIDGE! van Europa decentraal.

Om het gebruik van secundaire grondstoffen te stimuleren heeft de Europese Commissie in de voorstellen voor herziening van de EU-afvalwetgeving daarom voorgesteld om voor meer secundaire grondstoffen EU-brede normen op te stellen. Wanneer deze wetgevingsvoorstellen worden aangenomen door het Europees Parlement en de Raad van Ministers dan zal het, voor bijvoorbeeld waterschappen en gemeenten, voor een groter aantal secundaire grondstoffen eenvoudiger worden om deze te kunnen verhandelen op de Europese interne markt.

Door:

David Schutrups, Europa decentraal

Meer informatie:

Hergebruik afval. Wanneer is afval niet langer afval?, Praktijkvraag Europa decentraal
Eerste lezing Europees Parlement herziening EU-afvalwetgeving, Europa decentraal
Nederlandse steden maken werk van de circulaire economie, Europa decentraal
Investeringsplatform moet circulaire economie stimuleren, Europa decentraal
Duurzaam aanbesteden, Europa decentraal
MiliEUverkenner, Europa decentraal
Afval, Europa decentraal
Criteria groene overheidsopdrachten, Europese Commissie
Cohesiebeleid voor de circulaire economie, Europese Commissie